در دوران حضرت امام خمینی (ره)، با توجه به شرایط خاص انقلاب و نبود ساختارهای قبلی، رهبری به مثابه قلب تپنده حاکمیت عمل میکرد. در آن دوران، اراده امام (ره) مستقیماً بر ارکان مختلف اثر میگذاشت و بسیاری از اقدامات و جهتگیریها، به اراده شخصی ایشان و سبک رهبری ایشان گره خورده بود. در آن زمان، هنوز نهادهای جدید یا شکل نگرفته و یا تثبیت نشده بودند؛ بنابراین کارگشایی در امور کشور به معنای پیروی از شخص امام (ره) تعریف میشد.
اما با گذر زمان و تلاشهای مستمر رهبر شهید انقلاب، نظام اسلامی وارد فاز ساختارسازی و نهادسازی و تثبیت آنها شد و نظام به صورت یک اکوسیستم پیچیده از نهادهای مترتب درآمده است؛ نهادها مانند لایههای مختلف یک نظام عمل میکنند که هر کدام کارکردهای تخصصی، آییننامههای مشخص و مکانیزمهای تصمیمگیری درونی دارند. این نهادها (مانند قوه مجریه، قضاییه، مجلس، سپاه، بسیج، بنیادهای انقلابی و…) در یک ترابط سیستمی با هم در حال تعامل هستند. این ترابط به گونهای طراحی شده که جریان اطلاعات، تصمیمگیری و اجرا، دیگر منحصر به یک نقطه مرکزی نیست، بلکه در شبکهای از نهادهای همسو جریان مییابد.
در نظامی که بر اساس شخصیت یک رهبر بنا شده باشد، تغییر رهبر میتواند منجر به تغییر جهت یا حتی فروپاشی شود. اما در نظامی که مبتنی بر نهادسازی باشد، فردی که در رأس این مجموعه قرار میگیرد، لزوماً مجبور نیست همه کارها را شخصاً انجام دهد یا همه تصمیمات را به صورت انحصاری صادر کند. بلکه، این دستگاههای نهادی هستند که با تکیه بر اصول، قوانین و ساختارهای تثبیتشده، مسیر را پیش میبرند. رهبر جدید در بستر این نهادها عمل میکند و عملکرد او در کنار این ساختارها معنا پیدا میکند. دستاورد بسیار مهم رهبر انقلاب این است که از این به بعد هر فرد دیگری که به رهبری برسد، دیگر با یک خلاء یا یک وضعیت بیساختار مواجه نیست؛ بلکه با مجموعهای از نهادهای تثبیت شده در تعامل با هم روبرو است که مسیر را با هدایت و نظارت ایشان، به جلو حرکت خواهد داد.
این نهادسازی در واقع نهادینهسازی قدرت رهبری است. اراده رهبری در دل نهادها حلول میکند و از طریق آنها اجرا میشود؛ در واقع، نهاد جایگزین فرد در اجرای کارهای سیستمی شده است، و رهبر به عنوان ناظر و جهتدهنده نهایی در بالاترین سطح این شبکه نهادی عمل میکند. این گذار از نظم شخصمحور به نظم نهادمحور، یکی از دستاوردهای بنیادین نظام اسلامی در گذر از دوران انقلاب تا دوران دفاع و سازندگی و تثبیت بوده است.
